De Bartholomeusnacht, het was echt een tijd geleden dat ik daarover hoorde. Deze Parijse bloedbruiloft was het begin van een reeks massale moordpartijen op hugenoten. Dat waren mensen die in Frankrijk de calvinistische geloofsleer aanhingen. In de nacht van 23 op 24 augustus 1572 werden te Parijs enkele tientallen van de leidende hugenoten vermoord door een militie in opdracht van de katholieke invloedrijke hertog Hendrik van Guise. In de daaropvolgende maanden verspreidde het geweld zich over heel Frankrijk. Ik las dat uiteindelijk tussen de vijfduizend en dertigduizend hugenoten de dood vonden.
De novelle Het Amulet, geschreven door de Duitse schrijver Conrad Ferdinand Meyer (1825 – 1898), bracht me terug in dat jaar 1572. Hans Schadau, een Zwitser uit Bern, is calvinist en loopt op de bewuste nacht in Parijs gevaar. Wilhelm Boccard is een bevriende Zwitser, die in een poging Schadau en zijn vrouw Gasparde te beschermen de dood vindt. Schadau komt jaren later, het is dan intussen maart 1611, in contact met de vader van Wilhelm en dat roept het oude verhaal weer boven. Hij besluit het verhaal op te schrijven. “…hoe dan ook, de heugenis van die vervlogen dingen greep mij zo sterk aan dat ik bij mezelf besloot het hele verloop van die wonderlijke historie zwart op wit te stellen en mijn binnenste op die manier te verlichten.” (192)
Schadau heeft last van levensschuld. Maar het gaat verder dan alleen het leven behouden terwijl een ander omkomt. Boccard komt om door een schot van het Parijse gepeupel. Hij grijpt nog even naar een medaillon en sterft. Dat medaillon was kort na de eerste ontmoeting met Schadau een twistappel geweest. Het was namelijk een medaillon van de heilige maagd van Einsiedeln. “Een groot, rond medaillon van zilver met het afbeeldsel van de Moeder Gods van Einsiedeln in tamelijk grof zilversmidswerk.” (192) Schadau had de Mariaverering stompzinnig genoemd (204) en dat was bijna op een serieus gewapend treffen uitgedraaid. Geloof maakte de emoties los in die tijd. “Alleen de goede Dame van Einsiedeln dank ik het dat ik vandaag van mijn jeugd kan genieten en niet als een nutteloze, vreugdeloze invalide mijn hart in verdriet opvreet.” Aldus Boccard. (205) Het vuurtje was geblust en later – bij een duel dat Schadau op leven en dood uitvecht – is het juist dat medaillon dat hem redt. Schadau komt op voor de eer van zijn vriendin Gasparde en wint de tweestrijd. Maar als van katholieke zijde de spanning opgevoerd wordt is Schadau zijn leven niet zeker in de Franse hoofdstad.
De invloed van de hugenoot Gaspard de Coligny, admiraal van Frankrijk, groeide aan het koninklijk hof. De verzoening tussen koningschap en hugenoten werd bezegeld met een gearrangeerd huwelijk. Koningmoeder Catharina de Medici huwde op 18 augustus 1572 haar dochter Margaretha van Valois uit aan de protestantse leider Hendrik van Navarra. De hugenootse edelen waren voor deze bruiloft naar het katholieke Parijs gereisd. Op 22 augustus werd een aanslag gepleegd op admiraal Coligny. In de novelle kijken we mee naar deze gebeurtenissen via Schadau en Gasparde (het nichtje van Coligny) en natuurlijk Boccard.
In de vertelling komt de verwondering naar voren over het religieus geïnspireerde geweld. Schadau krijgt in een moment tussen slapen en waken een soort visioen. Daarin ziet hij een riviergodin die een stenen beeld aanspreekt: “Zuster,” vroeg ze vanuit de rivier, “weet jij misschien waarom ze elkaar vermoorden? Ze gooien lijk na lijk in mijn stromend bed, en ik ben bevuild met bloed. Foei, o foei. Blazen misschien de bedelaars, die ik ’s avonds hun lompen in mijn water zie wassen, het levenslicht van de rijken uit? “Nee,” mompelde de stenen vrouw, “ze vermoorden elkaar omdat ze het niet eens zijn over de juiste weg naar hun zieleheil.” (237-238) Al eerder was de aanklacht tegen de hugenoten onder woorden gebracht: zij beledigen de katholieke cultuur “… jullie hugenoten kleedt je somber, loopt met ernstige gezichten, hebt geen gevoel voor een grap en bent zo stijf als jullie halskragen. Kortom. Jullie sluiten je af, en dat wordt in de grootste stad zowel als in het kleinste dorp bestraft!” (230)
Dat het ook aan de andere zijde niet zachtzinnig toeging, onderstreept de verwijzing naar de dood van Servet in het Geneve van Calvijn. (202-203) Dát is wat het geweten van Hans Schadau blijft drukken als hij er ten slotte genadig vanaf komt, samen met Gasparde: de intolerantie en het geweld. Zoals Maria van Einsiedeln Boccard ooit had gered, zo heeft Boccard op z’n beurt weer anderen gered. De ontmoeting met vader Boccard haalt alles weer boven. Diens zoon is door Hans Schadau ‘in de dood gedreven’. (192) Daarom wil hij zijn gemoed verlichten – en vandaar de aantekeningen over deze bloedige scene uit de godsdienstgeschiedenis van West-Europa.
Het Amulet is een dubbele raamvertelling. Niet alleen neemt de hoofdpersoon, Hans Schadau, ons mee van 1611 naar 1572 (en de voorgeschiedenis sinds zijn geboorte in 1553), wat meer is, de novelle begint met deze gecursiveerde tekst: “Oude, vergeelde papieren liggen voor mij met aantekeningen uit het begin van de zeventiende eeuw. Ik vertaal ze in het spraakgebruik van onze tijd.” (191) Het verhaal kreeg een eerste publicatie in 1873. Er is een ik-figuur die papieren heeft. Vergeeld zijn ze door de tijd. Het zijn aantekeningen die tot een verhaal worden gemaakt door de verteller die ook vertaler is. Met dit eerste kader (1873 > 1611) probeert Meyer de tijd te overbruggen. Hij is de bemiddelaar tussen nu en toen. Het tweede kader geeft het motief aan: het binnenste moet worden verlicht.
Dat motief kan naar nu worden meegenomen. Tot op de dag van vandaag, nu de novelle door mij in de Nederlandse vertaling gelezen wordt.
Religieus geweld, waarom toch?
Naar aanleiding van: ‘Het Amulet’ in Conrad Ferdinand Meyer, Het Amulet en andere verhalen. Utrecht/Antwerpen: Veen, 1982, 191-246 met verklarende noten op 252-253. Uit het Duits vertaald en ingeleid door Theun de Vries. Het Amulet verscheen als novelle voor het eerst in 1873.
“… ze zullen, om zichzelf in de deugdzaamheid te sterken, samen het boek Tobias lezen!” (230)
