Ik lees niet heel vaak komische boeken. Maar nu had ik er toch weer een. Op een of andere manier – het is me ontschoten hoe – was ik op het spoor gekomen van The Hitch Hiker’s Guide to the Galaxy. Een voor mij volstrekt onbekende schrijver, Douglas Adams, had dit boek in de jaren zeventig van de vorige eeuw het licht doen zien en vijftig jaar later is het nog alleszins het lezen waard. De titel paste toen al in het beeld van de te ontdekken kosmos, nu nog meer. De ruimte is te exploreren en wat je als mensen aan dwaasheden op aarde hebt getoond, dat wordt simpelweg doorgezet in de oneindigheid. Ziedaar de stof voor de heerlijke parodie: De Liftersgids voor de Melkweg.
“Het idee voor de titel ontstond toen ik dronken in een veld lag, in Innsbruck, Oostenrijk, in 1971. Niet echt dronken, maar het soort dronkenschap dat je krijgt als je een paar stevige Gossers drinkt na twee dagen niet gegeten te hebben, omdat je een arme lifter bent. We hebben het over een licht onvermogen om op te staan.” (7) Hij had net verschillende mensen aangesproken die geen Engels spraken. Hij had de Hitch Hiker’s Guide to Europe bij zich en lichtelijk wanhopig dacht hij: als ik het liftboek voor de Melkweg zou hebben, dan was ik nu op pad. Jaren later schreef hij als schrijver van alles dat het licht niet haalde. Hij wilde graag de mix maken van science fiction en comedy. En zo geschiedde, met hulp van Simon Brett kwam het idee op om een figuur van een andere planeet te verzinnen die met de liftgids op aarde belandt: Ford Prefect.
The Hitch Hiker’s Guide to the Galaxy begint heel onschuldig — met een man genaamd Arthur Dent die ontdekt dat zijn huis gesloopt gaat worden voor de aanleg van een snelweg. Wat hij nog niet weet: de aarde zelf staat op het punt om gesloopt te worden voor een intergalactische “hyperspace bypass”. Zijn vriend Ford Prefect redt hem door hem mee te nemen op een ruimteschip, nét voor de planeet wordt vernietigd door de bureaucratische Vogons. Vanaf daar begint een absurdistische tocht door het heelal, met veel onzinnige maar scherpe humor over politiek, wetenschap en het menselijk bestaan.
Arthur en Ford ontmoeten onder andere Zaphod Beeblebrox (tweehoofdig, excentriek president van het universum), Trillian (de enige andere mens die de vernietiging van de aarde overleefde), en Marvin, een depressieve robot met een brein ter grootte van een planeet. Ze reizen door vreemde werelden, ontdekken bizarre technologie, en komen langs de mythische planeet Magrathea, waar luxe-werelden op bestelling worden gebouwd.
Achter alle grappen en absurditeiten zitten serieuze vragen over bestaan, zin en kennis.
- Het universum is groot, koud en volkomen onverschillig voor de mens. We zoeken naar betekenis, maar het universum geeft geen antwoord. Het beroemdste voorbeeld: supercomputer Deep Thought krijgt de vraag was het ultieme antwoord is op het Leven, het Universum en Alles. Na diep denken komt het antwoord: 42! 42?! Ja, 42. Niemand weet wat de precies vraag is. Dus een absurd antwoord. (128)
- De aarde wordt vernietigd door Vogons omdat er ergens een formulier niet goed gelezen werd. (36) Dat is Adams’ spot op menselijke systemen: regels en bureaucratie krijgen een eigen logica die belangrijker wordt dan het doel waarvoor ze ooit zijn bedacht.
- De Babel Fish lost het probleem van taal op, maar roept meteen een groter probleem op: hij zou God’s bestaan bewijzen, en tegelijk God overbodig maken. (52) Adams speelt hier met logica, bewijs en de grenzen van wat we überhaupt kunnen weten. Het is epistemologie in slapstickvorm.
- Je kunt planeten bouwen (Magrathea) en robots maken met het brein van een planeet (Marvin), maar dat lost het menselijke verlangen naar geluk of zin niet op. Techniek vergroot alleen het toneel van onze absurditeit. Dit is een echo van het moderniteitsprobleem: wetenschap en technologie geven ons macht, maar geen wijsheid.
- De liftersgids zelf — met op de kaft ‘Don’t Panic’ — vertegenwoordigt een filosofische houding: te midden van chaos, absurditeit en zinloosheid is humor en praktische nuchterheid misschien het enige houvast. En, o ja, vergeet je handdoek niet. (31)
Naar aanleiding van: Douglas Adams, The Hitch Hiker’s Guide to the Galaxy. A Trilogy in Five Parts. London: Heinemann, 1995. Including: The Restaurant at the End of the Universe; Life, The Universe and Everything; So Long, and Thanks for all the Fish; Mostly Harmless. De eerste losse uitgave van The Hitch Hiker’s Guide was in 1979.
Waar hij de menselijke zinloze drukte op de hak neemt, blijft de religie niet buiten beeld. Al in de inleiding: “And then, one Thursday, nearly two thousand years after one man had been nailed to a tree for saying how great it would be to be nice to people for a change” (15) — verwijzend naar Jezus’ kruisiging en zijn boodschap van liefde.
De Babel Fish (49v) is de omgekeerde toren van Babel: hij verenigt talen in plaats van ze te verdelen. Die ironie speelt slim met de Bijbelse mythe over verwarring van taal en verscheidenheid.
Genereert het ultieme antwoord ‘42’ nog een Bijbelse verwijzing? Iemand gaf deze suggestie: de 42 generaties in Matteüs 1,17, maar dat lijkt me gezocht, te ver gezocht.