Is het verstandig om te verhuizen als je in de rouw bent over het verlies van je kind? Als je de graphic novel van Erik Kriek mag geloven is het antwoord ronduit nee. Huub en Sara Kuylder vormen een getrouwd stel met een levenslast: zes jaar geleden verongelukte hun zoontje Ruben. Bij de feestelijke opening van de expositie van de schilderijen van Sara gaat het jongetje met de bal buiten spelen. De bal op straat, een vrachtwagen, fataal. Zes jaar later is Sara nog steeds niet van haar schuldgevoel af. Terwijl Huub afleiding vindt in werk, bezoekt Sara een therapeut en neemt zij olanzapine als medicatie, een antipsychoticum. Maar als zij arriveren in het (fictieve) Veluwse dorpje Oldenwolde (gemeente Oldenlo) loopt de situatie snel van verontrustend tot gevaarlijk.
Leylijnen
Erik Kriek tekent op een manier die doet denken aan de techniek van linosneden. Hij gebruikt ruwe stijl en een beperkt kleurenpalet en weet de sfeer van het begin direct neer te zetten. Vanaf de schutbladen toont hij ons de unheimische bospercelen rondom de nieuwe woning. Het stormt geweldig en een oude beuk wordt door de natuurkrachten geveld. In het wortelgat vormt zich een kuil met diepzwart water… Kan dat een kruispunt zijn van leylijnen? Een plek waar de scheiding tussen de gewone wereld en die van de geesten heel dun is?
Huub vertelt het verhaal van zijn oudoom Hendrik, de vorige eigenaar van de woning. Zijn vrouw Sigurd kwam uit IJsland. Ook deze mensen hebben een zoontje op jonge leeftijd verloren. Hendrik kerfde in de bomen rond het huis oude runentekens om de boze geesten op afstand te houden. In oude schetsboeken heeft hij zijn verhaal opgetekend en het duurt niet lang of Sara is volledig in beslag genomen door die oude verhalen.
Spirituele verklaring
Vooral wanneer een kind overlijdt tijdens een alledaagse activiteit ontwikkelen ouders vaak eindeloze alternatieve scenario’s: Als ik vijf minuten eerder was gaan kijken… Als ik hem niet buiten had laten spelen… Als ik de bal had weggepakt… Dat soort gedachten kan jarenlang blijven bestaan. Wanneer iemand dan medicatie stopt én nog kwetsbaar is, is het niet vreemd dat deze schuldgedachten een steeds meer gesloten overtuigingssysteem worden.
Daar komt bij: psychiatrische symptomen ontstaan niet in een cultureel vacuüm. De inhoud van wanen en hallucinaties wordt sterk beïnvloed door de cultuur waarin iemand leeft. In de Middeleeuwen waren dat demonen, heksen en engelen. In de twintigste eeuw was het de radio, of de geheime dienst of aliens. Tegenwoordig kan het gaan over AI, chips en digitale surveillance. Het onderliggende mechanisme (psychose, dissociatie, ernstige rouw) kan hetzelfde zijn; alleen de taal waarin het beleefd wordt verschilt.
Meerdere beschermende factoren vallen voor Sara tegelijk weg. Minder sociale controle, stoppen met medicatie, de geheimhouding voor Huub. En dan het aanbod van nieuwe spirituele verklaringsmodellen. Sara komt terecht in een gemeenschap waar esoterische verhalen. “Het is hier een bijgelovig zooitje,” zegt buurman Gert-Jan Zwiers. (32) Dat betekent niet perse dat zulke verhalen psychische problemen veroorzaken. Wel kunnen zij bestaande ervaringen bevestigen en structureren. Een gevoel als: ‘Ik voel hem soms’ kan veranderen in: ‘Hij is werkelijk hier omdat dit dorp op een leylijn ligt’. Veel ouders praten tegen hun overleden kind en dromen over hem. Zij bewaren een kamer en vieren verjaardagen. Belangrijk is dat zulke ervaringen troost bieden en niet botsen met de werkelijkheid.
Griezelen
Kriek creëert een horrorverhaal. “Ik maak personages en ik maak ze kapot,” vertelt hij aan Martijn Daalder en Jeroen Vullings in hun Jopodepodcast. Kriek laat niet na terloops naar de classic Blair Witch Project uit 1999 te verwijzen (11). En hij zet ook nog een religieuze achtergrond in het decor: “Jouw familie was toch heel streng gereformeerd?” vraagt Sara aan Huub. (52) Gereformeerd en Veluwe is geen gekke combinatie maar het voelt toch als een te gemakkelijk detail. Wat sterk is dat Kriek geen happy of voorspelbaar slot meegeeft. Sterker, de arme Huub is tenslotte de verdachte van een serie dodelijke slachtoffers van het zwarte water bij de omgevallen beuk. Of hij dat zich kan vrijpleiten? Geen idee. Niet alleen Sara is de controle kwijt.
Naar aanleiding van: Erik Kriek, De Kuil. Amsterdam: Scratch Books, 2023. “Het is een sfeer die ook in een serie als Stranger Things hangt,” signaleert Teunis Bunt terecht in Bunt blogt.
Wikipedia: Een leylijn is een rechte lijn op het aardoppervlak die wordt getrokken door meerdere punten van geografisch belang, waarbij verwezen wordt naar een vermeend verband tussen die punten. Het gaat daarbij typisch om prehistorische locaties, archeologische vindplaatsen en oude kerken. Esoterici geloven dat leylijnen energiebanen zijn. De naam is afgeleid van lineaire groeperingen van Engelse dorpen die eindigen op -leigh of-ley. Het bestaan ervan werd voor het eerst geponeerd in 1921 door de Britse amateurarcheoloog Alfred Watkins.
Een aantal pseudowetenschappelijke theorieën verklaren de leylijnen uit eigenschappen van de aarde, waarbij de mens bewust of onbewust bouwt op leylijnen, of bij voorkeur op knooppunten van leylijnen. Van leylijnen wordt dan gezegd dat het magnetische banen zijn, energiebanen, of mystieke banen. Het zouden kaarsrechte banen van energie zijn, waar christenen en anderen hun heiligdommen op bouwden, met breedtes van tien centimeter tot een meter. Genoemd worden in dit verband de lijnen tussen de staande stenen van Stonehenge, de Egyptische piramiden en de Drentse hunebedden. Dat zouden knooppunten zijn.
De meeste wetenschappers schenken weinig aandacht aan leylijnen omdat nog nimmer wetenschappelijk is aangetoond dat ze enige betekenis hebben. Rechte lijnen zijn bij elke willekeurige groep punten aan te wijzen zoals uit verschillende publicaties blijkt (zie hieronder bij externe links). Een ander punt van kritiek is het feit dat de verschillende plekken waardoor leylijnen worden getrokken vaak ontstaan zijn in verschillende perioden, die soms duizenden jaren uiteen liggen. Met natuurwetenschappelijke meetinstrumenten kunnen deze banen ook niet vastgesteld of gefalsifieerd worden.