De regen
Bruusk is de vroege avond opgeklaard:
Nu komt de fijnste regen naar beneden.
Die valt of is gevallen. Uiteraard
Is regen iets dat plaatsvindt in ‘t verleden.
Wie regen hoort, herovert een vergeten
Verleden toen het lot hem welgezind
De bloem geopenbaard heeft, roos geheten,
En in het rood die wonderlijke tint.
De regen, die de ramen blind doet lijken,
Verkwikt in de verloren buitenwijken
De zwarte druiven op een binnenhofje
Dat nu niet meer bestaat, en brengt mij nader
De zo verlangde stem, die van mijn vader
Die thuisgekomen is en niet gestorven.
Vertaling van het gedicht La lluvia van Jorges Luis Borges, door Eric Coenen.
*
Quien la oye caer ha recobrado
El tiempo en que la suerte venturosa
Le reveló una flor llamada rosa
Y el curioso color del Colorado.
Ik ken geen Spaans. Maar ik kan wel kijken naar Spaanse letters en woorden. Zo zie ik in het gedicht ‘De regen’ van Borges dat het woord ‘rosa’ in de tweede strofe (slot derde regel) cursief gedrukt is. En dat in de daaropvolgende regel veel alliteratie en assonantie zit: ‘curioso color del Colorado’. Veel o’s, veel c’s en heel mooi is natuurlijk Colorado na het color.
Ik denk dat curioso zoiets als wonderlijk betekent. Dat vind ik in de vertaling van Coenen terug in ‘de wonderlijke tint’ Maar is dat Colorado in het origineel, wat is dat? In het Spaans betekent colorado misschien gewoon ‘roodachtig’. De wonderlijke kleur van het roodachtige. Maar Colorado is ook een Amerikaanse staat, bekend om zijn roodgekleurde rotsformaties (denk aan de Grand Canyon, die deels door de Colorado-rivier is uitgesleten). Borges, met zijn liefde voor kaarten, bibliotheken en encyclopedieën, kende dat ongetwijfeld. Maar dat zou het beeld verschuiven van persoonlijke herinnering naar soort geografisch uitstapje. Dat past niet bij de rest van het gedicht, dat zeer familiair is.
Want de regen roept de herinnering op aan de plaats waar de dichter opgroeide. De dichter komt namelijk uit bij het binnenhofje dat niet meer bestaat. Het was te vinden in een van de buitenwijken – wellicht van de stad waar hij nu woont. Is het hofje ten prooi gevallen aan stadsvernieuwing? Hoe ook, het punt is dat de regen zo heerlijk kon vallen op de druiven. Ik stel me zo voor dat het dan voorjaar is daar (bij ons winter). Het groeiseizoen, het leven na de dode winter. Vanuit die wereld van vroeger klinkt ineens weer de stem van z’n overleden vader. In het klinken is hij weer levend. Niet gestorven, niet verdwenen als het hofje. Nee, thuisgekomen (que vuelve – die terugkeert) – een heerlijk beeld voor een kind.
Nu heeft Borges in het voorafgaande ook nog de roos genoemd – en bepaald met nadruk, namelijk cursief. In strofe 2 is de roos net zo min slechts decor als de zwarte druif in strofe 3. De regen roept het verleden op en in het verleden heeft ‘het lot’ een bloem geopenbaard. En wel een roos, met die wonderlijke tint rood.
Dit roept oude religieuze en filosofische associaties op. De roos is in de christelijke en middeleeuwse symboliek een geladen beeld: Maria-symbool: de rosa mystica, puurheid en liefde, de roos zonder doornen omdat zij vrij van zonde was. In het gedicht van Borges: “…le reveló una flor llamada rosa / y el curioso color del Colorado.” Nogmaals, ik spreek geen Spaans, maar ik zie de formulering: “una flor llamada rosa” — een bloem, genaamd roos…. Een kind leert de wereld kennen, niet door denken maar door benoeming. De dingen zijn omdat we ze noemen. De realisten zeiden dat de roos bestaat als idee. De nominalisten vonden dat de roos alleen bestaat als woord. Betekenis ligt buiten de taal, of betekenis wordt door de taal gegenereerd. In ‘De regen’ lijkt Borges dat op poëtische manier te suggereren: het lot openbaart niet enkel een bloem, maar ook de naam (roos) en de kleur (rood/Colorado). Het wonder is niet de bloem, maar dat die roos heet. De roos en de kleur rood in ‘De regen’ zijn méér dan toevallige jeugdherinneringen. Ze zijn symbolen van het begin van betekenis, van het moment waarop de wereld benoemd werd en openbaar werd.
En dan het is niet vreemd dat het gedicht uitkomt bij de stem van vader. De stem van de vader vaak de scheppende stem — of op zijn minst: de oorsprong van betekenis. De regen activeert het geheugen. Het geheugen brengt vader terug. De taal, de stem die betekenis geeft. De vader is niet dood. De stem die de wereld ooit benoemde, klinkt weer. Is dat niet het verlangen van ieder mens — dat de stem die ons gevormd heeft, niet echt sterft zolang wij hem herinneren, horen, herhalen?
Naar aanleiding van: Jorges Luis Borges, ‘De regen’, vertaald door Eric Coenen en gepubliceerd in de veertiende jaargang van De Tweede Ronde (1993), klik hier.
La lluvia
Bruscamente la tarde se ha aclarado
Porque ya cae la lluvia minuciosa.
Cae o cayó. La lluvia es una cosa
Que sin dada sucede en el pasado.
Quien la oye caer ha recobrado
El tiempo en que la suerte venturosa
Le reveló una flor llamada rosa
Y el curioso color del Colorado.
Esta lluvia que ciega los cristales
Alegrará en perdidos arrabales
Las negras uvas de una parra en cierto
Patio que ya no existe. La mojada
Tarde me trae la voz, la voz deseada,
De mi padre que vuelve y que no ha muerto.