Vervreemd en thuisloos

Dr. Duane Garrett (hoogleraar Oude Testament aan het Southern Baptist Theological Seminary) heeft onderzoek gedaan naar de bronnen van Genesis. Wie is de auteur en op welke manier heeft hij zijn bronnen gevonden en verwerkt? Niet een kwestie mij direct weet te boeien. Het boeiende is echter dat Garrett hierbij ook de structuur en strekking van het boek Genesis in beeld brengt. En dan ben ik wel weer helemaal aangehaakt. Bij de analyse van de structuur van het boek Genesis formuleert hij van het grote thema. Dat is volgens hem vervreemding (alienation). Dat was nieuw voor me.

 

Garrett bepleit tegenover een late datering van de Pentateuch (post-exilisch) een datering in de exodustijd: “A far better solutiuon can be obtained by reading the Pentateuch as a work that was substantially produced, as the text affirms, during the period of the exodus.” (30) De vooronderstelling van de studie van het Oude Testament is dat er een orale prehistorie is voorafgaand aan het schrijven. In dat proces zijn de verhalen veranderd naar aanleiding van de veranderende omstandigheden. Maar volgens hem ondersteunen noch de Bijbelse teksten noch de teksten uit het Oude Nabije Oosten deze aannames. (36) Er is geen lange tijd tussen orale traditie en schriftelijke vastlegging. De reflectie op de patriarchale historie in de rest van het Oude Testament, inclusief het post-exilisch materiaal, is zeldzaam. “The sources of Genesis spoke to a community which existed long before national Israel, and the written text of Genesis had a function quite apart from the historical and theological problems encountered in the monarchy, the divided kingdom, or the exilic situation.” (61)

 

Genesis is deel van het profetische Woord van God, maar dat betekent niet dat de geschiedenissen en de genealogieën tot Mozes of iemand anders kwamen door directe openbaring. Slechts een klein deel van de tekst kan begrepen worden als ‘visionary in origin’. (80) Mozes verzamelde materiaal en bewerkte het, organiseerde de tekst. Je kunt niet de voorliggende documenten geïsoleerd terugvinden. De tekst die voorligt is het resultaat van redactie.
Garrett stelt vier fasen voor in de ontwikkeling van de tekst: 1 de initiële verzameling en overdracht; 2 de reductie van de verhalen in geschrift en de pre-mozaïsche redactie van het ongestructureerde orale materiaal tot complexe literaire eenheden; 3 de mozaïsche redactie en 4 de post-mozaïsche redactie.

 

Garrett analyseert Genesis aan de hand van bestaande literatuur uit Mesopotamië, Kanaän en Egypte. (105) Genesis als geheel heeft dezelfde structuur als Genesis 1-11 en de Atrahasis mythe. Er zijn drie verhalen over patriarchen en over Jozef. Er is een inclusio: Genesis 1 heeft parallellen in de slothoofdstukken. Drie patriarchen die domineren zijn Abraham, Jacob en Jozef. “This is not juist because very few verses are devoted to Isaac, but because Isaac only slightly figures in the major literary theme of Genesis. That theme, as will be argued later, is alienantion.” (120; zie ook al 67) Het Jozef verhaal is het verhaal over de vraag hoe Israël in Egypte kwam. Het verhaal geeft de indicatie dat Israël vreemdelingen zijn en dat zij daar niet permanent zullen blijven, denk aan de gelofte om het gebeente van Jozef mee terug te nemen naar Kanaän: zij zijn vreemdelingen die niet zullen integreren in de Egyptische bevolking. (179)

 

Het boek Genesis is dus te vergelijking met de vier evangeliën over Jezus. Van Bruggen typeerde die boeken treffend met ‘terugblik met verlichte ogen. (65) Het feit van kruisiging en opstanding is bekend, de apostelen verkondigen de naam van de Heer en kerken worden gesticht. In die situatie komen de evangelisten de voorgeschiedenis vertellen: de gekruisigde leeft en dit is wat er aan zijn dood en opstanding voorafging.
Zo is Genesis de voorgeschiedenis voor de Exodus. Het volk is in Egypte. Dit is de geschiedenis die aan de komst naar Egypte, de slavernij en de bevrijding voorafging. Daarom noemt Garrett het deel over Abraham ook ‘the Gospel of Abraham’ (157-168). “From this, the intention and setting of the Gospel of Abraham is clear. It is the evangel, the kerugma, in which Israel in Egypt placed its hopes. In this sense, ist is very much a gospel. The covenant, the promises, and the sacred history together form a message of hope for people awaiting deliverance.” (167) Maar niet alleen dat deel van Genesis, het geheel is gekenmerkt door het thema van vervreemding. “A sense of alienation pervades the entire text of Genesis. It begins with the expulsion of Adam and Eve from Eden. Humanity is has been driven from its home, and the world itself is now an alien place.” (235)  Zonden en schuld hebben geleid tot vervreemding van allerlei soort, de schreeuw van Kain is de schreeuw van allen. (Genesis 4,14) Abram moet ook van zijn land en huis weg. (12,1) Ook Izaäk moet terugtrekken bij tegenstand. (26,19-22). Lot probeert te assimileren, maar dat mislukt. Jacob is een vreemde waarheen hij ook gaat. De zonen van Jacob zijn het ook. Jozef is altijd vreemdeling. “No setting could be more appropriate to the tale than that of Israel in Egypt. To a homeless group of aliens with no real tie to any other place in the world, the story says that there is one place to which they must be irresistable drawn: they must return to where Abraham bought land.” (150, zie ook 151,152, 165)

 

Garrett is zich er uiteraard van bewust dat er grote consensus is over een late datering, die van de ballingschap. “This is because a work that addresses the problem of alienation is most likely to have a setting in a community that was itself alienated. In no other periods of Israel’s history were the problems of alienation and homelessness so severe. The question, therefore, is which of the two settings provides the most reasonable backdrop for the composition of Genesis.” (237) Er is geen verwijzing naar gevangenschap. Het past beter om Genesis te zien als het verhaal van de betrokkenen zelf over hoe zij in Egypte terecht zijn gekomen. (zie ook 176v) “As an ancestor epic, Genesis speaks of danger and alienation, but it also recites stories of survival. For Israel in the wilderness, a nation without land, this would have been a meaningful expression of encouragement.” (239) Vandaar dat Garrett de compositie dateert in de Exodusperiode.  “Drawn from sources that explained to Israel in Egypt its historical origins and the causes of the sojourn, Genesis expresses hope for the future and lays the foundation for the new work of God, the exodus. “ (239)

 

Er is hoop. De vervreemding en de thuisloosheid wordt verzacht door de beloften van God. Er is hoop dat zij hun thuis weer zullen vinden in het land van de belofte.

 

Naar aanleiding van: Duane A. Garrett: Rethinking Genesis: The Sources and Authorship of the First Book of the Pentateuch. Grand Rapids, Michigan, Baker Book House, 1991. Reprint by Christian Focus Publications, Geanles House, Fearn, Ross-shire IV20 1TW, Great Britain, 2000

 

Jakob van Bruggen, Christus op aarde: Zijn levensbeschrijving door leerlingen en tijdgenoten. Kampen: Kok, 1987

 

 

Duane Garrett is sinds 2004 John R. Sampey Professor of Old Testament Interpretation and Professor of Biblical Theology aan de Southern Baptist Theological Seminary. “Garrett brings to Southern Seminary many years of teaching, writing, research, and pastoral experience. He has served on the faculty of Gordon-Conwell Theological Seminary, Bethel Seminary, Canadian Southern Baptist Seminary, Mid-America Baptist Seminary, and Korea Baptist Seminary. His books include Song of Songs in the Word Biblical Commentary; A Modern Grammar for Classical Hebrew; Angels and the New Spirituality; Authority and Interpretation; and Hosea and Joel in the New American Commentary. He also serves as the general editor for The Archaeology Study Bible from Zondervan Press.”