In de Zwaardvechterstraat

In de Zwaardvechterstraat staan flats
die hij niet in de vingers krijgt.

 

Houdt hij zijn potlood schuin en recht,
plat op de stoep, hoe hij ook schetst –

 

het beste lukt het op wat afstand,
in het gras, nog groen, net naast de weg.

 

De weringen gaan neer – het is heet
daar, in de middag – op die ene na,

 

de vrouw, iets ouder wel dan hij.
Zij neemt zijn volle zon voor lief

 

en buigt zich zomaar in de aanval,
op haar balkon en kijkt hem aan.

 

‘Ik pak alleen het front, mevrouw,
de bloemetjes die buiten staan.

 

Straks, als u naar binnen gaat,
verdwijnt u naar de achtergrond

 

in het hard gearceerde gedeelte.
Kom maar kijken, hier beneden.’

Diep verbazingwekkend

 

Mijn oudste broer was in mijn jeugd de eerste van de kinderen in ons gezin die een eigen platenspeler kocht. Het zal in de jaren zeventig geweest zijn. Het was een Aristona met groen-oplichtende tiptoetsen, als ik mij goed herinner. Ik keek vol bewondering en licht jaloers zijn kamer in. Toen kwamen er ook platen en singles. Een van de iconische langspelers die hij kocht was de soundtrack Jonathan Livingston Seagull van Neil Diamond (1975). Vervoerende muziek, ik vind het nog steeds. Later hoorde ik ook de andere Diamondnummers die klassiek zijn geworden, zoals Beautiful Noise, You don’t bring me flowers. Onvergetelijk is ook  Song Song Blue op het live album Love at the Greek, met een bijdrage van Helen Reddy en Henry Winkler… “Come here, Helen!”

 

Zo’n tien jaar geleden kocht ik Home Before Dark. “Op 14 mei 2008 kwam zijn album Home Before Dark op de eerste plaats binnen in de Billboard Top 200, het was zijn eerste Amerikaanse nummer 1-album,” leer ik van Wikipedia. Deze 2020-zomer heb ik de cd nog eens helemaal doorgeluisterd. Hij inspireerde me tot gedichten. Maar het meest was ik getroffen door de vergaande eerlijkheid van de allang gelauwerde singer-songwriter: “The fourteen months spent furiously writing and then recording this album included some of the highest points of my life so far and some of the lowest, too.” Hoe ervaren hij ook is, het produceren van nieuw werk is geen routine. Bovendien is hij eigenlijk maandenlang afwezig. Grappig herkenbaar is dat hij ook van plotselinge invallen leeft. In de praktijk van het gewone leven dienen de vondsten zich aan: “A note I had written to myself one night about getting my girl Rae home before dark after a trip caught my eye the next day while I was shaving: ‘Get her HOME BEFORE DARK’  Ah-ha! Simple words gave birth to a song that became the title track for this record.”

 

Dan komt het moment waarop anderen er wat van moeten vinden. Eerst zijn lief, dan Rick Rubin, de producer, en de sessiemuzikanten. “The emotional ‘butterflies’ begin. Up until now I only had to concern myself with one tough critic… me. I felt exposed and vulnarable… Do you like them enough to spend weeks and months in the studio trying to make them come alive on a record?”

 

De kwetsbare eerlijkheid kenmerkt ook de verschillende nummers. Het gaat over thuis komen, nog voor het donker over je leven valt. Thuiskomen bij je geliefde zonder wie je machteloos in het leven staat. Daarover gaat het nummer Power of Two: “I was not gonna got through the night without the power of two, me and you.” Neil vertelt een aardige anekdote: “Rick would occansionally visit us out in the studio, have a quiet word with one of the musicians or whisper something to me, like: ‘In het buddisht religion the power of two people praying together is infite.’ Then he’d pad barepoot back into the dark of the control room where he’d lied down on the couch behind the engineers and go trancelike again into the music, leaving me to figure out what the hell he was talking about since the song I was working on was already about ‘The power of two’- not in prayer but in love – and there wasn’t a goddamn Buddisht in sight tot ask what he meant.”

 

Het lied dat mij het meest aansprak was Pretty Amazing Grace. John Newton schreef in de achttiende eeuw de christelijke klassieker Amazing Grace. Geboren in 1725 ging hij al op z’n elfde varen op het schip waar zijn vader scheepskapitein was. Vanaf 1745 diende hij op een schip dat slaven uit Afrika haalde. “Hij wilde van het geloof van zijn vrome moeder niet meer weten en leidde een losbandig leven,” schrijft dr. H van ’t Veld in Met mond en hart, over de achtergrond en boodschap van bekende liederen. (114) Newton las De navolging van Christus van Thomas a Kempis en kwam tot bekering na een hevige storm.  Wegens ziekte kwam hij aan de wal te werken en werd door invloed van opwekkingsprediker George Whitefield dominee. “In ‘Amazing Grace’ … keek hij in schaamte en dankbaarheid terug op zijn leven en vol vertrouwen naar de toekomst. Het lied had als opschrift: ‘De terugblik en de verwachting van het geloof (1 Kronieken 17,16-17)’.” (114)

 

Dit is de belijdenis van Neil Diamond:

 

You forgave my insensitivity
And my attempt to then mislead you
You stood beside a wretch like me
Your pretty amazing grace was all I needed.

 

Voor Neil Diamond betekent ‘verbazingwekkende genade’ dat de innerlijke leegte wordt opgevuld. Gezien het geheel van het album gaat het allereerst over de vrouw die hij liefheeft. Maar zoals met veel liefdesliederen is de verwijzing naar de Heer nooit ver weg.

 

Stumbled inside the doorway of your chapel
Humbled in God by everything I found
Beauty and love surround me
Freed me from what I fear
Ask for amazing grace and you appeared

 

Diamond varieert de titel van de klassieke gospel met het woord ‘pretty’: Pretty Amazing Grace. Hoe vertaal je dat? ‘Best verbazingwekkend’, zoals de Google Translate voorstelt? Lijkt me te weinig. Ik hoorde laatst deze korte dialoog: “How bad is it? Pretty bad.” Hoe vertaal je dat? “Hoe erg is het? Heel erg.” Diep verbazingwekkende genade, zoiets zou ik vertalen. Het gaat tenslotte niet over kleinigheden, aldus Neil:

 

You overcame my loss of hope and faith,
Gave me a truth I could believe in.
You led me to that higher place
Showed me that love and truth and hope and grace were all I needed.

 

Naar aanleiding van: Neil Diamond, Pretty Amazing Grace, op de cd: Home Before Dark, 2008. “Fan van vooral het eerste uur Rick Rubin, die eerder de carrière van Johnny Cash een zeer waardig einde had gegeven met de American Recordings-reeks, haalde Diamond naar zijn studio en liet hem daar nieuwe songs schrijven. Op de oude manier met een akoestische gitaar en schrijfblok. Vervolgens werden de songs op een sobere manier opgenomen met spaarzame muzikale invulling en zonder drums. Het album 12 Songs bleek een volslagen verrassing en werd een waar verkoopwonder. En Diamond werd ineens weer serieus genomen en op waarde geschat.” (Dick Hovinga op de website  Written in Music)

 

Dr. H. van ’t Veld, Met mond en hart: Bekende liederen, hun achtergrond en hun boodschap. Amsterdam: Buijten & Schipperheijn Motief, 2010 (herziene en uitgebreide heruitgave van Bekende liederen en hun verhaal dat in 2000 verscheen bij Boekencentrum).

 

Rondom de toppen

Rondom de toppen van de pijnbomen
prikken zwaluwen door de hangende hitte.
Het decor steekt ons orkest in lentegroen,
wijnovergoten gehoor zit klapklaar
voor de terugkeer van de maestro.

 

Een en al oor, óp naar de kampioen,
zo dromt hij, trilt zij, turend kromt
zich elke knie, als wolken wijken
en boven trom en koor tjirrii!
de zomermeester uit de hoge
aanglijdt tjirrii! met de
kenmerkende veeg
op de zijborst
tjirrii!, en door.

Het of jij

Het onvervulde

 

Dit is het onvervulde, een bed vol man
dat leeg voelt,
dekens die een lichaam bedenken
dat naast haar ligt distant te zijn

 

de man blijft een slapende vreemde

 

ze heeft dit lichaam nooit begrepen
het liep voor haar,
het sliep naast haar, maar het spelen met pinken
is er nooit geweest.

 

In haar hoofd staat ze langzaam op
ze laat het lichaam slapen
trekt een trui aan over haar nog warmte aan
loopt weg in haar eigen huis

 

Laurine Verweijen, Gasthuis, 60

 

De eerste indruk van de inhoud van dit gedicht is eenvoudig. Een vrouw kan de man die het bed met haar deelt niet begrijpen. Zij gaat uit bed en loopt bij hem weg. Opvallend is het woord ‘distant’, een verkorting van ‘distantie’, een deftige, soms technische aanduiding van het algemenere ‘afstand’. Het loopt uit het taalregister. Bij nader inzien voldoet ook de interpunctie niet aan de verwachtingen. Het gedicht begint met een hoofdletter en daarna volgt er nog een, het eerste woord van de laatste strofe. Die strofe eindigt niet met een punt, geen enkele regel overigens, op het slot van de voorlaatste strofe na. Waarom daar wel? Ik tel vier komma’s (regel 1,2,7,8) waarbij die in 2 en 7 niet noodzakelijk lijken in vergelijking met andere regels. Het gedicht oogt mooi open, met name door die ene losse regel tussen de eerste twee strofen. Elke strofe is opgebouwd uit vier regels en samen klinkt het eenvoudig vertellend (op dat ene woord na dan).

De dichteres opent de lezersblik voor een vrouw die de man niet begrijpt en daarmee een leegte constateert: ‘een bed vol man/dat leeg voelt’. Fraai beeldend is de derde zin: ‘dekens die een lichaam bedenken’, maar even treffend tekent de schrijfster de verwijdering die dat lichaam oproept. Zij loopt weg bij het slapende lichaam en beschermt de warmte die zij heeft. Het valt me op dat die laatste strofe begint met ‘In haar hoofd’. Gaat ze dan alleen in gedachten bij hem weg en blijft zij in werkelijkheid liggen, in de gezamenlijke warmte? Hoe ook, ‘vreemd’ en ‘leeg’ zijn kernwoorden in dit gedicht. En ik denk dan: waarom heb je het steeds over ‘het’? Je schrijft zelf dat ‘spelen met pinken’ er nooit is geweest. Met zie z’n pink? Heeft hij een naam?

 

Eerder in de bundel las ik dit gedicht:

 

zwanger van onbevruchting koortst mijn lichaam zich holle
vormen ineengebogen op bed lig ik deinend op mijn zij,
ik kantel op mijn knieën en ellenbogen, mijn gezicht
gedrukt tussen de kussens, verfrommeld na een
leegzwetende nacht, als een paard bries ik
vocht in het katoen (14)

 

De vorm wijkt af ook hier van wat we gewend zijn. De regels springen steeds verder in. Aan het slot zijn de regels steeds korter dan de voorgaande en zo ontstaat een trechtervorm, gecentreerd op de pagina. Heeft dat te maken met het thema van het gedicht? De dichteres bespreekt de menstruatie. Nu ja, bespreekt, dat is te beschrijvend, zij poogt taal te vinden voor een zeer ongemakkelijke, terugkerende vrouwentijd. De openingscyclus Notities trillingen, melkglas, trapezewerk (10-17) is eraan gewijd. Zij creëert uit het zelfstandig naamwoord koorts een werkwoord, zij breekt de combinatie ‘holle vormen’, laat komma’s weg, maar plaatst ze toch ook wel. Er komt een punt, maar aansluitend dan weer geen hoofdletter. Als lezer zie ik compacte tekstblokken die vol staan van pijn die ik nooit zal kennen. Het heeft met lichaam te maken, veel lichaam. Als man kan ik teksten maken over mijn mannelijkheid, ook over ongemak en pijn, maar niet over ‘zwanger zijn van onbevruchting’. Deze vrouw ervaart een ‘leegzwetende nacht’ en hier komt het woord ‘leeg’ weer, dat nog vele malen zal terugkeren in de bundel. De vrouw is niet alleen vreemd aan de man, ook aan het eigen lichaam in haar maandelijkse confrontatie met de mogelijkheid van kinderen krijgen. Er volgt later een gedicht over het kiezen voor kinderloosheid (41) en over abortus (65) en alles staat onder spanning. De bundel is een lange poging om taal te vinden voor de vreemdheid van het lichamelijke bestaan.

 

Hoe krijg je contact met je lijf en hoe leef je in vrede met wie je bent? Misschien is het te vergelijken met de intermenselijke vervreemding door verschil. Dialoog is de weg naar vrede, zegt Jonathan Sacks. Als verschil God-gewild is, als God en mensen van nature relationeel zijn, dan is gesprek de weg om onbegrip te bestrijden. Zou je dat ook kunnen toepassen op het eens worden met je lichaam? In het titelgedicht Gasthuis noteert de dichteres in cursief: ‘tijd, ik in deze tijd, ik in deze ik’. Zij is er niet in thuis, er hangt een onbehagen in haar borst, ‘te leeg om je geest er bij in de buurt te krijgen’ of, ook mooi gezegd: ‘je krijgt/geen van je zintuigen er om heen/en zodra je je denken er bij in de buurt/probeert te brengen/sijpelt het weg…’ (23) Als je je zo ingewikkeld verhoudt tot je lichaam, overweeg eens een verbond te sluiten. Verbond is niet beperkt tot specifieke condities en omstandigheden. Het heeft een open einde en een lange duur. Verbond gaat over relaties. De partners erkennen van elkaar dat zij niet zonder elkaar kunnen. Verbondsrelaties hebben eigen waarden en vragen aandacht en dialoog. Ga van ‘het’ naar ‘jij’.

 

Naar aanleiding van: Laurine Verweijen, Gasthuis. Amsterdam: Van Oorschot, 2020. De bundel werd genomineerd voor de C. Buddingh’-prijs voor het beste debuut, maar won ‘m niet. “Gasthuis valt als debuut direct op,” lees ik bij de toelichting, “al is het maar door de taboedoorbrekende thematiek: Mag een vrouw er ook bewust voor kiezen geen kinderen te willen? Verweijen weet op een mooie manier vorm, inhoud en taal te balanceren. Met gevoel voor compositie werkt ze een serene en gelaagde bundel uit waarin klassiek metier de taboedoorbrekende problematiek versterkt. Gasthuis is een bundel waar je naar terugkeert waarbij de gedichten bij elke herlezing nieuwe lading krijgen.

Laurine Verweijen is dichter en werkt als strateeg. Zij publiceerde eerder in De RevisorTijdschrift Terras en Het liegend konijn. In 2016 won zij de tweede prijs bij de Turing Gedichtenwedstrijd. Verleden voorjaar verscheen van haar het eerste gedicht over de lichamelijkheid van de menstruatiecyclus, in De Gids.”

 

Jonathan Sacks, The Dignity of Difference: How to Avoid the Clash of Civilizations. London: Bloomsbury, 2003 (revised edition).

 

Je doopt ons brood

Je doopt ons brood van bovenaf
in dagsoep en opent ons
met die ene lieve vraag.

 

De spanning van vandaag
vloeit met de vlekken in je hals
de vertrouwde gedachtenis in.

 

Dus heffen wij de oude beker
van de glimlach. In het bleke bed
wachten we na twee nachten

 

op je diepe adem (aandachtig
smeken) en naar mijn belofte laat ik
je hart aan mijn kant sneller slaan.

 

Met mijn hand op je schouder
zeg je zo zacht dat alleen ik
en de heilige engelen je kan

 

verstaan: ik word oud, met jou.